Động lực – Sức mạnh lý trí hay cảm xúc?

Điều gì khiến ta bật dậy ra khỏi giường, xỏ giầy chạy bộ và ra khỏi nhà lúc 6h sáng hoặc thậm chí là sớm hơn?

Điều gì khiến ta chăm chỉ, cặm cụi làm việc 10 hoặc thậm chí là 12 tiếng một ngày?

Điều gì khiến ta bước vào văn phòng làm việc dù rằng mình chán ngán công việc và ghét sếp vô cùng?

Khi hỏi “điều gì” trong các thắc mắc trên cũng chính là ta đang ám chỉ tới một thứ “động lực” thúc đẩy ta hành động. Có cái ta thích làm và khi làm thì vui vẻ, tràn đầy năng lượng. Cũng có cái ta không thích làm và khi làm thì chán nản, năng lượng tiêu tán. Thế nhưng, ta vẫn phải làm.

Vậy thì, “động lực” để ta hành động là gì và đến từ đâu? Do lý trí hay cảm xúc của ta tạo ra?

Thoạt đầu ta nhận thấy rằng do ta mong muốn có được một cảm giác thỏa mãn nên ta quyết định làm một việc nào đó mà ta cho là nên làm. Cảm giác đó là thứ ta muốn đạt được sau khi hoàn thành một việc nào đó?

Động lực phải chăng chính là mục tiêu mà ta muốn đạt được?

Ví dụ, ta hình dung ra một cơ thể khỏe mạnh với gương mặt tươi sáng và nó khích lệ ta dậy sớm tập thể dục mỗi sáng, duy trì chế độ dinh dưỡng “heo-thỳ”. Cơ thể khỏe mạnh chính là mục tiêu, cũng chính là động lực cho ta hành động. Đây là dạng mệnh lệnh giả thiết⁽¹⁾ “Nếu bạn muốn X, hãy làm Y”. Điều làm ta quan tâm tiếp theo đó là “tại sao ta lại muốn X?”. Cảm xúc nào hay suy nghĩ nào thúc đẩy ta muốn X? Cụ thể, với ví dụ trên thì câu hỏi sẽ trở thành “tại sao ta muốn có một cơ thể khỏe mạnh? Câu hỏi này có vẻ thật ngớ ngẩn! Khỏe mạnh là trạng thái tự nhiên cần có của một cơ thể sống, thiếu đi sự khỏe mạnh thì cơ thể trở thành ốm yếu và dần đi tới cái chết nếu không thể trở lại trạng thái khỏe mạnh kịp thời. Vậy thì khỏe mạnh là một mệnh lệnh nhất quyết⁽²⁾ dạng “ta phải khỏe mạnh”, ta không có lựa chọn nào khác, trừ khi ta muốn chết. Từ đây ta có thể nhận định rằng, khi ta đã suy nghĩ thấu triệt và khẳng định “X là thứ ta cần phải có” thì X chính là động lực cho ta hành động.

Nếu động lực cũng chính là mục tiêu ta muốn đạt được và nó được sinh ra từ suy nghĩ, tư duy của ta thì có ai giúp ta xác định nó thay ta được không? Có ai có thể truyền động lực, truyền mục tiêu cho ta được không? Nếu ai đó cho ta một mục tiêu để ta hướng đến thì đó là khi ta sống vì mục tiêu của họ chứ không phải mục tiêu của ta. Nếu ta nghĩ ai đó đang truyền động lực cho mình thì đó chỉ là một chút cảm xúc của họ lan truyền sang ta và làm ta hưng phấn nhất thời mà thôi. Cảm xúc hưng phấn đó sẽ mau chóng tan biến. Nó ngắn ngủi như giây phúc thăng hoa khi bạn làm tình vậy. Nó ngây ngất đấy nhưng nó vụt qua mau chóng và để lại một cảm giác ê chề, mỏi mệt. Nếu bạn chưa có trải nghiệm này thì có liên tưởng tới một trải nghiệm mua hàng mà bạn đã từng có. Một diễn giả nổi tiếng, hấp dẫn nào đó hay chỉ đơn giản là một người bán hàng cuốn hút có khả năng đẩy cảm xúc của bạn lên cao trào khiến bạn lập tức đưa ra quyết định mua hàng. Thế nhưng sau đó, có thể là một vài giờ hoặc một vài ngày, bạn nhận ra là mình không thực sự cần thứ hàng hóa, dịch vụ đó, cho dù nó không hoàn toàn vô dụng. Thế rồi bạn cho rằng mình như thể đã bị thôi miên khi mua hàng vậy. Rất có thể bạn đã đúng đấy. Chẳng phải trong kinh doanh người ta vẫn luôn dạy nhau kỹ năng chốt sales một cách nhanh chóng khi cảm xúc của khách hàng đang hưng phấn đó thôi. Với triết gia Immanuel Kant thì đây được coi là một hành vi phi đạo đức vì người mua hàng đã bị “bỏ bùa” mà mình không hề biết. Có vẻ như cũng có trường hợp dù biết mình đang bị bỏ bùa nhưng vẫn quyết định mua hàng. Dù sao thì chúng ta có toàn quyền lựa chọn mục tiêu ta muốn đạt được và cuộc sống ta muốn sống dựa trên suy nghĩ, tư duy của chính ta.

(1), (2) Mệnh lệnh giả thiết và mệnh lệnh nhất quyết là 2 khái niệm do triết gia Immanuel Kant đưa ra.